A. খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. উৎপাদিত শস্যক আকাৰ, আকৃতি আৰু ৰং অনুসৰি বিভিন্ন সমৰূপ ভাগত বিভক্ত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক শ্ৰেণীবিভাজন (grading) বোলা হয়।
২. পকা বিলাহী মজুত ৰখাৰ উপযোগী উষ্ণতা হ’ল ৭–১০ °C।
৩. কিউৰিং (Curing) হৈছে কন্দ বা আলু জাতীয় (tuber) ফল বা শস্যৰ এক কাৰ্যকৰী চপোৱা-পৰৱৰ্তী প্ৰক্ৰিয়া।
৪. সংৰক্ষণাগাৰৰ ভিতৰত বায়ুমণ্ডলীয় গেছৰ মিশ্ৰণ সলনি কৰা পদ্ধতিটো হ’ল পৰিৱৰ্তিত বায়ুমণ্ডলীয় সংৰক্ষণ (modified atmospheric storage)।
৫. ব্যুৰো অৱ ইণ্ডিয়ান ষ্টেণ্ডাৰ্ডছে নিৰ্ধাৰণ কৰা বেঙেনাৰ শ্ৰেণীসমূহ হ’ল ছুপাৰ, ফেঞ্চি আৰু বাণিজ্যিক (super, fancy and commercial)।
B. বহুবিকল্পভিত্তিক প্ৰশ্ন (MCQ / খালী ঠাই পূৰণ)
১. উৎপাদিত শস্যক আকাৰ, আকৃতি আৰু ৰং অনুসৰি বিভিন্ন সমৰূপ ভাগত বিভক্ত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক _________ বোলা হয়।
(a) পেকিং (packing)
(b) চৰ্টিং বা বাছনি কৰা (sorting)
(c) গ্ৰেডিং বা শ্ৰেণীবিভাজন (grading)
(d) ওপৰৰ এটাও নহয় (None of the above)
শুদ্ধ উত্তৰ: (c) গ্ৰেডিং বা শ্ৰেণীবিভাজন (grading)
২. পকা বিলাহী মজুত ৰখাৰ উপযোগী উষ্ণতা হ’ল _________ °C।
(a) ৩–৫ (3–5)
(b) ৭–১০ (7–10)
(c) ১২–১৫ (12–15)
(d) ১৫–২০ (15–20)
শুদ্ধ উত্তৰ: (b) ৭–১০ (7–10)
৩. কিউৰিং (Curing) হৈছে _________ ফল বা শস্যৰ এক কাৰ্যকৰী চপোৱা-পৰৱৰ্তী প্ৰক্ৰিয়া।
(a) বেঙেনা (brinjal)
(b) বিলাহী (tomato)
(c) কন্দ বা আলু জাতীয় শস্য (tuber)
(d) জলকীয়া (chili)
শুদ্ধ উত্তৰ: (c) কন্দ বা আলু জাতীয় শস্য (tuber)
৪. সংৰক্ষণাগাৰৰ ভিতৰত বায়ুমণ্ডলীয় গেছৰ মিশ্ৰণ সলনি কৰা পদ্ধতিটো হ’ল _________।
(a) বাষ্পীভৱনভিত্তিক সংৰক্ষণ (evaporative storage)
(b) গাতত সংৰক্ষণ (pit storage)
(c) পৰিৱৰ্তিত বায়ুমণ্ডলীয় সংৰক্ষণ (modified atmospheric storage)
(d) শীতাতপ সংৰক্ষণ (refrigerated storage)
শুদ্ধ উত্তৰ: (c) পৰিৱৰ্তিত বায়ুমণ্ডলীয় সংৰক্ষণ (modified atmospheric storage)
৫. ব্যুৰো অৱ ইণ্ডিয়ান ষ্টেণ্ডাৰ্ডছে (BIS) নিৰ্ধাৰণ কৰা বেঙেনাৰ শ্ৰেণীসমূহ হ’ল _________।
(a) ছুপাৰ (super)
(b) ফেঞ্চি (fancy)
(c) বাণিজ্যিক (commercial)
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা (All of the above)
শুদ্ধ উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা (All of the above)
C. বৰ্ণনামূলক প্ৰশ্নোত্তৰ (Subjective Questions)
১. বিলাহী চপোৱাৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ (Harvesting stages of tomato) বিতংকৈ লিখা।
Ans: অপূৰঠ সেউজীয়া স্তৰ (Immature Green): এই স্তৰত ফলটো সম্পূৰ্ণভাৱে ডাঙৰ নহয় আৰু বীজবোৰ কাটিলে কাটি যায়। এনে ফল চপালে সঠিকভাৱে নপকে আৰু গুণাগুণ বেয়া হয়।
পূৰঠ সেউজীয়া স্তৰ (Mature Green): ফলটো সম্পূৰ্ণ আকাৰলৈ বৃদ্ধি পায়। ফলৰ ভিতৰৰ জেলীৰ দৰে পদাৰ্থ আৰু বীজবোৰ সম্পূৰ্ণ গঠন হয়। এই স্তৰৰ বিলাহী দূৰ-দূৰণিৰ বজাৰলৈ পঠিয়াবলৈ চপোৱা হয়, কাৰণ এইবোৰ পাছত কৃত্ৰিমভাৱে পকাব পৰা যায়।
ব্ৰেকাৰ স্তৰ (Breaker Stage): এই স্তৰত ফলৰ ফুল ফালে (blossom end) সেউজীয়া ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি সামান্য গুলপীয়া বা হালধীয়া ৰঙৰ আভাস দেখা দিয়ে (১০% তকৈ কম অংশ)। দূৰণিৰ বজাৰৰ বাবে এইটো আটাইতকৈ উপযুক্ত স্তৰ।
টাৰ্নিং স্তৰ (Turning Stage): যেতিয়া ফলটোৰ প্ৰায় ১০% ৰ পৰা ৩০% অংশত গুলপীয়া বা ৰঙচুৱা ৰং স্পষ্ট হৈ পৰে।
গুলপীয়া স্তৰ (Pink Stage): ফলটোৰ প্ৰায় ৩০% ৰ পৰা ৬০% অংশ গুলপীয়া বা ৰঙা হৈ পৰে।
পাতল ৰঙা স্তৰ (Light Red Stage): ফলটোৰ ৬০% ৰ পৰা ৯০% অংশ ৰঙা হৈ পৰে। এনে বিলাহী ওচৰৰ স্থানীয় বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে চপোৱা হয়।
সম্পূৰ্ণ ৰঙা বা পকা স্তৰ (Red / Fully Ripe Stage): যেতিয়া ফলটোৰ ৯০% তকৈ অধিক অংশ গাঢ় ৰঙা হৈ পৰে আৰু ফলটো সম্পূৰ্ণ কোমল হয়। এই স্তৰৰ বিলাহী স্থানীয়ভাৱে লগে লগে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বা খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (যেনে— চচ, পিউৰী আদি)ৰ বাবে চপোৱা হয়।
২. বিলাহী আৰু জলকীয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন (Grading of tomatoes and chilies) সম্পৰ্কে লিখা।
Ans: বিলাহীৰ শ্ৰেণীবিভাজন: বিলাহী চপোৱাৰ পাছত আকাৰ, আকৃতি, ৰং আৰু পকাৰ মাত্ৰা চাই শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। দাগযুক্ত, ৰোগাক্ৰান্ত, ফাটি যোৱা বা ৰ’দে পোৰা ফলবোৰ পৃথক কৰা হয়। সাধাৰণতে ভাৰতীয় মান অনুসৰি বিলাহীক তিনিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়—
ছুপাৰ (Super): উৎকৃষ্ট গুণসম্পন্ন, কোনো দাগ নথকা আৰু একে জোখৰ ফল।
ফেঞ্চি (Fancy): সামান্য দাগ থাকিব পৰা কিন্তু উন্নত মানৰ ফল।
বাণিজ্যিক (Commercial): সাধাৰণ বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে উপযোগী ফল।
জলকীয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন: জলকীয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য, ব্যাস, ৰং (কেঁচা সেউজীয়া বা গাঢ় ৰঙা), আৰু সতেজতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কৰা হয়। পচা, পোক লগা, মৰহি যোৱা বা যান্ত্ৰিকভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা জলকীয়াবোৰ ভাল জলকীয়াৰ পৰা বেলেগ কৰি আকাৰ অনুসৰি বাছনি কৰা হয়।
৩. শাক-পাচলিৰ চপোৱা-পৰৱৰ্তী লোকচানৰ (Post-harvest losses) বিভিন্ন কাৰণসমূহ বহলাই বৰ্ণনা কৰা।
Ans: যান্ত্ৰিক ক্ষতি (Mechanical Damage): চপোৱাৰ সময়ত, কঢ়িয়াওঁতে বা পেকিং কৰোঁতে শস্যত আঘাত লাগিলে, কাটিলে বা থেতেলিয়া খালে শাক-পাচলি সোনকালে নষ্ট হয়। এনে ক্ষতস্থানত সহজে বেক্টেৰিয়া বা ভেঁকুৰৰ সংক্ৰমণ ঘটে।
শাৰীৰিক আৰু জৈৱ-ৰাসায়নিক কাৰণ (Physiological Deterioration):
শ্বসন প্ৰক্ৰিয়া (Respiration): চপোৱাৰ পাছতো শাক-পাচলিয়ে শ্বসন চলাই থাকে, যাৰ ফলত সংৰক্ষিত খাদ্য আৰু শক্তি ক্ষয় হয়।
প্ৰস্বেদন বা পানীৰ নাটনি (Transpiration): বায়ুমণ্ডলৰ সংস্পৰ্শত শাক-পাচলিৰ পৰা পানী বাষ্পীভূত হৈ ওলাই যায়, যাৰ ফলত ওজন কমে আৰু শস্য মৰহি যায়।
ইথিলিন গেছ উৎপাদন (Ethylene Production): কিছুমান পাচলিয়ে ইথিলিন গেছ এৰি দিয়ে, যাৰ ফলত শাক-পাচলি অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে সোনকালে পকি নষ্ট হয়।
ৰোগ আৰু বীজাণুৰ আক্ৰমণ (Pathological Decay): ভেঁকুৰ (Fungi) আৰু বেক্টেৰিয়াৰ আক্ৰমণৰ ফলত পাচলি পচি যায় (যেনে— soft rot, black rot আদি)। বিশেষকৈ সেমেকা পৰিৱেশত এই লোকচান অধিক হয়।
পাৰিপাৰ্শ্বিক কাৰকসমূহ (Environmental Factors): অত্যধিক উষ্ণতা, অনিমিত আৰ্দ্ৰতা আৰু বায়ু চলাচলৰ অভাৱৰ ফলত সংৰক্ষণাগাৰত শাক-পাচলি অতি সোনকালে গুণাগুণ হেৰুৱাই পেলায়।
৪. পৰিৱৰ্তিত বায়ুমণ্ডলীয় মজুতকৰণ (Modified Atmospheric Storage – MAS) সম্পৰ্কে এটি চমুটোকা লিখা।
Ans: পৰিৱৰ্তিত বায়ুমণ্ডলীয় মজুতকৰণ হৈছে এনে এক আধুনিক পদ্ধতি, য’ত কোনো বন্ধ ভঁৰাল বা বায়ুৰোধক পেকেটৰ ভিতৰত থকা গেছসমূহৰ (অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন) প্ৰাকৃতিক অনুপাত সলনি কৰি শস্য সংৰক্ষণ কৰা হয়।
সাধাৰণতে এই পদ্ধতিত বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেনৰ (\text{O}_2) মাত্ৰা হ্ৰাস কৰা হয় আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ (\text{CO}_2) মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে সামান্য বৃদ্ধি কৰা হয়।
ইয়াৰ ফলত শস্যৰ শ্বসন হাৰ (respiration rate) আৰু ইথিলিন উৎপাদন যথেষ্ট কমি যায়, যিয়ে শস্যৰ বুঢ়া হোৱা প্ৰক্ৰিয়া (senescence) লেহেমীয়া কৰে।
ইয়াৰ ফলত ফল-মূল আৰু শাক-পাচলিৰ সতেজতা, সোৱাদ আৰু পুষ্টিগুণ বহু দিনলৈ অক্ষুণ্ণ থাকে আৰু পচন ৰোধ হয়।
৫. গাতত মজুতকৰণ বা পিট ষ্ট’ৰেজ (Pit storage) কেনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হয়?
Ans: স্থান নিৰ্বাচন: পানী জমা নোহোৱা ওখ, শুকান আৰু ছাঁযুক্ত ঠাই বাছনি কৰা হয় যাতে বৰষুণৰ পানী গাতত নোসোমায়।
গাত খন্দা: নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ শস্য অনুসৰি সাধাৰণতে ১ মিটাৰৰ পৰা ১.৫ মিটাৰ গভীৰতাৰ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি বহল এটা আয়তাকাৰ বা ঘূৰণীয়া গাত খন্দা হয়।
তল আৰু কাষৰ স্তৰ প্ৰস্তুতকৰণ: গাতটোৰ তলি আৰু কাষৰ বেৰবোৰ শুকান খেৰ, শুকান বালি নাইবা বাঁহৰ চাটাইৰে ঢাকি দিয়া হয় যাতে মাটিৰ পোনে পোনে সংস্পৰ্শ নঘটে আৰু তাপমাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।
শস্য ভৰোৱা: কন্দজাতীয় শস্য (যেনে— আলু, মিঠা আলু আদি) খেৰ বা বালিৰ তৰপ দি সুন্দৰকৈ সজাই থোৱা হয়।
ওপৰৰ ঢাকনি: গাতটো সম্পূৰ্ণ ভৰ্তি হোৱাৰ পাছত ওপৰত খেৰৰ এটা ডাঠ তৰপ দি তাৰ ওপৰত মাটি জাপি ঢাকি দিয়া হয়। বায়ু চলাচলৰ বাবে মাজত খেৰৰ মুঠা বা সৰু ফুটাযুক্ত
নলী ৰখা হয় যাতে ভিতৰত গেছ আৰু তাপ জমা নহয়।
Leave a Reply