A. খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
1. বমি কৰাবলৈ এগিলাচ কুহুমীয়া পানীত সৰিয়হৰ তেল বা খোৱা নিমখ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
2. বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ লগা ছালখন চাবোন আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ পানীৰে ধুব লাগে।
3. বিষাক্ত গেছৰ পৰা চকু আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসতন্ত্ৰক ৰক্ষা কৰিবলৈ গেছ মাস্ক (Gas mask) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
4. ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত ৰবৰেৰে তৈয়াৰী (Waterproof) হাতমোজা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
5. উশাহৰ লগত বিষাক্ত গেছ পেটত সোমালে প্ৰাথমিক চিকিৎসা হিচাপে ৰোগীক মুকলি বতাহলৈ আনিব লাগে আৰু প্ৰয়োজন হ’লে কৃত্ৰিম শ্বাস-প্ৰশ্বাস দিব লাগে।
B. বহু বিকল্পভিত্তিক প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
১. কীটনাশক বিষক্ৰিয়াৰ সাধাৰণ লক্ষণসমূহ হ’ল:
(a) মূৰৰ বিষ (Headache)
(b) বমি আৰু বমি ভাৱ (Vomiting and nausea)
(c) উশাহ-নিশাহ লোৱাত কষ্ট (Difficulty in respiration)
(d) এই সকলোবোৰ (All of these)
উত্তৰ: (d) এই সকলোবোৰ
২. কৰ্মক্ষেত্ৰত বিপদ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ তলৰ কোনবোৰ সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতা নিশ্চিত কৰা উচিত?
(a) SDS (সুৰক্ষা তথ্য পত্ৰিকা)
(b) প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ বাকচ (First-aid kits)
(c) সুৰক্ষামূলক সাজ-পোছাক (Protective clothing)
(d) এই সকলোবোৰ (All of these)
উত্তৰ: (d) এই সকলোবোৰ
৩. জৰুৰীকালীন সেৱাসমূহৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত:
(a) এম্বুলেন্স (Ambulance)
(b) অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনী (Fire brigade)
(c) (a) আৰু (b) দুয়োটা (Both a and b)
(d) এটাও নহয় (None of these)
উত্তৰ: (c) (a) আৰু (b) দুয়োটা
৪. ঘৰ আৰু কাৰ্যালয় ভৱনৰ আশে-পাশে থাকিব পৰা সম্ভাব্য বিপজ্জনক জীৱ-জন্তুবোৰ হ’ল:
(a) জেঠী (Lizards)
(b) সাপ (Snakes)
(c) মকৰা আৰু কেঁকোৰা-বিছা (Spiders and scorpions)
(d) এই সকলোবোৰ (All of these)
উত্তৰ: (d) এই সকলোবোৰ
৫. শস্যত কীটনাশক প্ৰয়োগ কৰাৰ সময়ত কি সুৰক্ষা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজন?
(a) কীটনাশক আৰু বিশুদ্ধ পানী সঠিক জোখত মিহলাই গধূলি সময়ত স্প্ৰে কৰা
(b) যিকোনো ধৰণৰ নজেল আৰু স্প্ৰে মিশ্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰা
(c) বতাহৰ বিপৰীত দিশত ফ্লেট নজেলেৰে স্প্ৰে কৰা
(d) দিনটোৰ যিকোনো সময়তে স্প্ৰে কৰা
উত্তৰ: (a) কীটনাশক আৰু বিশুদ্ধ পানী সঠিক জোখত মিহলাই গধূলি সময়ত স্প্ৰে কৰা
৬. কৃষকসকলে কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰোঁতে কি কি সুৰক্ষা নিয়ম মানি চলা উচিত?
(a) পৰিষ্কাৰ ব্যক্তিগত সুৰক্ষামূলক সঁজুলি (PPE) পিন্ধা
(b) মুখ, চকু বা নাক চুই খাদ্য খোৱাৰ আগতে পৰিষ্কাৰ পানীৰে হাত ধোৱা
(c) শৰীৰ বা কাপোৰত কীটনাশক পৰিলে ভালদৰে ধুই পেলোৱা
(d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of
the above)
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ
C. বৰ্ণনামূলক প্ৰশ্ন (Subjective Questions)
১. ৰাসায়নিক বিষক্ৰিয়াৰ প্ৰাথমিক চিকিৎসা কি কি?
Ans: পেটত বিষ সোমালে: কুহুমীয়া নিমখ পানী বা সৰিয়হ তেল খুৱাই বমি কৰাব লাগে (অচেতন অৱস্থাত বমি কৰাব নালাগে)। পিছত কেঁচা কণীৰ বগা অংশ বা গাখীৰ খাব দিব লাগে।
ছালত লাগিলে: লগে লগে কাপোৰ সলাই চাবোন আৰু প্ৰচুৰ পানীৰে ছাল ধুব লাগে।
চকুত পৰিলে: চকুৰ পতা মেলি বহু সময় পৰিষ্কাৰ পানীৰে ধুই তৎক্ষণাত চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ নিব লাগে।
উশাহৰ লগত সোমালে: ৰোগীক মুকলি বতাহলৈ আনি শৰীৰ গৰম ৰাখিব লাগে আৰু প্ৰয়োজনত কৃত্ৰিম শ্বাস-প্ৰশ্বাস দিব লাগে।
২. কৃষি পথাৰত ব্যৱহাৰ কৰা সুৰক্ষামূলক সঁজুলিসমূহ কি কি?
Ans: গেছ মাস্ক, ৰবৰৰ ৱাটাৰপ্ৰুফ হাতমোজা, চকুৰ সুৰক্ষা চশমা (Eye shields), ৰবৰৰ বুট জোতা, আৰু সুৰক্ষামূলক কাপোৰ/এপ্ৰন (Apron)।
গেছ মাস্ক (Gas Mask): এই সঁজুলিবিধে কৃষি শ্ৰমিকসকলৰ চকু আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসতন্ত্ৰক মাৰাত্মক বিষাক্ত গেছ আৰু এৰোচ’লৰ (Aerosols) পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। ইয়াত ফিল্টাৰ বা শোষণকাৰী পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিয়ে চৌপাশৰ বিষাক্ত বতাহ পৰিশোধন কৰি শ্ৰমিকজনক বিশুদ্ধ বতাহ যোগান ধৰে।
হাতমোজা (Hand Gloves): কীটনাশক আৰু ৰাসায়নিক মিশ্ৰণ প্ৰস্তুত কৰাৰ সময়ত সদায় ৰবৰেৰে তৈয়াৰী পানী নোসোমোৱা (Rubberised waterproof) হাতমোজা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চামৰা, কপাহী বা জুলীয়া পদাৰ্থ শোষণ কৰা কাপোৰৰ হাতমোজা কেতিয়াও ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে।
জোতা (Shoes / Boots): পথাৰত বা ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ সংস্পৰ্শত কাম কৰোঁতে ভৰিৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ৰবৰ বা অন্যান্য কৃট্ৰিম ৱাটাৰপ্ৰুফ সামগ্ৰীৰে তৈয়াৰী মজবুত জোতা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চামৰা বা কেনভাছৰ জোতাই সহজে জুলীয়া বিষাক্ত পদাৰ্থ শোষণ কৰিব পাৰে বাবে এইবোৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ।
চকুৰ সুৰক্ষা কৱচ (Eye Shields / Goggles): কীটনাশক স্প্ৰে কৰোঁতে বা ৰাসায়নিক দ্ৰব্য মিহলোৱাৰ সময়ত চকুৰ বিষক্ৰিয়া (Eye poisoning) আৰু আঘাত ৰোধ কৰিবলৈ চকুৰ সুৰক্ষা ঢাল বা গগলছ পিন্ধাটো বাধ্যতামূলক।
সুৰক্ষামূলক কাপোৰ আৰু এপ্ৰন (Protective Clothing & Apron): ৰাসায়নিক দ্ৰব্য ছালত লগাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ শ্ৰমিকসকলে সুৰক্ষামূলক এপ্ৰন বা ফুল অভাৰঅল (Overalls) পিন্ধিব লাগে। এই পোছাকবোৰ গাৰ সঠিক জোখৰ হ’ব লাগে, কোনো ধৰণৰ ঢিলা ফিতা বা চিগা বুটাম থাকিব নালাগে আৰু কাম শেষ হোৱাৰ পাছত পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ আগতে ভালদৰে ধুই চাফা কৰিব লাগে।
সুৰক্ষা হেলমেট (Hard Hats / Headgear): পথাৰত কৃষি যন্ত্ৰ-পাতি পৰিচালনা কৰাৰ সময়ত মূৰৰ আঘাত প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ সদায় টান সুৰক্ষা হেলমেট বা উপযুক্ত হেডগিয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
৩. কৃষি-ৰাসায়নিক দ্ৰব্য (Agro-chemicals) কাক বোলে?
Ans: কৃষি কাৰ্যত শস্যৰ বৃদ্ধি আৰু কীট-পতংগ বা ৰোগৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰকে কৃষি-ৰাসায়নিক দ্ৰব্য বোলে (যেনে: কীটনাশক, ভেঁকুৰনাশক, বননাশক আৰু ৰাসায়নিক সাৰ)।
কৃষি পথাৰত শস্যৰ সুৰক্ষা, উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহকে সামূহিকভাৱে কৃষি-ৰাসায়নিক দ্ৰব্য বা এগ্ৰ’-কেমিকেলছ (Agro-chemicals) বোলা হয়। কৃষি কাৰ্যত ব্যৱহৃত এক বহল শ্ৰেণীৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থক বুজাবলৈ এইটো এটা উমৈহতীয়া আৰু বিস্তৃত শব্দ।
অন্তৰ্ভুক্ত মূল শ্ৰেণীসমূহ:
কীটনাশক (Pesticides/Insecticides): অনিষ্টকাৰী পোক-পৰুৱা আৰু কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ৰাসায়নিক দ্ৰব্য।
ভেঁকুৰনাশক (Fungicides): শস্যক বিভিন্ন ভেঁকুৰজনিত ৰোগৰ আক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ঔষধ।
বননাশক (Herbicides): শস্যৰ পথাৰত গজি উঠা অনিষ্টকাৰী বন-বাত আৰু অপতৃণ নিধন কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰব্য।
অন্যান্য : মাটি বা শস্যত থকা ক্ষতিকাৰক কৃমি ধ্বংস কৰিবলৈ নেমাটিচাইদ (Nematicides), নিগনি-এন্দুৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ৰডেনটিচাইদ (Rodenticides), শামুক জাতীয় প্ৰাণী নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে মলাস্কিচাইদ (Molluscicides) আৰু মাইট ধ্বংসৰ বাবে একাৰিচাইদ (Acaricides)।
উদ্ভিদ বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰক (Plant Growth Regulators – PGR): শস্যৰ স্বাভাৱিক বিকাশ, ফুল-ফল ধৰণ আৰু বৃদ্ধিক সঠিক মাত্ৰাত পৰিচালনা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিশেষ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ।
ৰাসায়নিক সাৰ (Chemical Fertilisers): শস্যক প্ৰয়োজনীয় পুষ্টি যোগান ধৰি উৎপাদন বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিবলৈ মাটিত প্ৰয়োগ কৰা কৃত্ৰিম অজৈৱিক সাৰ।
ব্যৱহাৰৰ উদ্দেশ্য আৰু গুৰুত্ব: এই ৰাসায়নিক দ্ৰব্যসমূহ সঠিক মাত্ৰা আৰু বৈজ্ঞানিক নিৰ্দেশনা অনুসৰি প্ৰয়োগ কৰিলে শস্যক অপতৃণ, বেমাৰ-আজাৰ আৰু ক্ষতিকাৰক পোকৰ আক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি গুণগত উৎপাদন নিশ্চিত কৰিব পাৰি।
৪. কৃষি-ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা:
Ans: শৰীৰত বিষক্ৰিয়া হৈ মূৰ ঘূৰোৱা, বমি আৰু উশাহৰ সমস্যা হ’ব পাৰে।
দীৰ্ঘদিন সংস্পৰ্শত থাকিলে বৃক্ক (Kidney), যকৃৎ (Liver), স্নায়ুতন্ত্ৰ আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে।
বিষক্ৰিয়া আৰু মৃত্যুৰ আশংকা: বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) তথ্য অনুসৰি উন্নয়নশীল দেশসমূহত প্ৰতি বছৰে প্ৰায় ৩০ লাখ মানুহ কৃষি-ৰাসায়নিক বিষক্ৰিয়াৰ বলি হয় আৰু প্ৰায় ২০,০০০ লোকৰ অনিচ্ছাকৃতভাৱে মৃত্যু ঘটে।
প্ৰাথমিক শাৰীৰিক লক্ষণ: এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থসমূহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে মানুহৰ শৰীৰত বিভিন্ন প্ৰাথমিক লক্ষণ যেনে— পেশী দুৰ্বল হোৱা, তীব্ৰ মূৰৰ বিষ, মূৰ ঘূৰোৱা, বমি ভাৱ, বমি হোৱা আৰু উশাহ-নিশাহ লোৱাত কষ্ট আদি সমস্যাই দেখা দিয়ে।
অভ্যন্তৰীণ অংগৰ গুৰুতৰ ক্ষতি: কীটনাশক আৰু ৰাসায়নিক দ্ৰব্যসমূহ দীৰ্ঘদিন ধৰি ব্যৱহাৰ কৰিলে বা ইয়াৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে মানৱ শৰীৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগসমূহ, যেনে— বৃক্ক (Kidney), যকৃৎ (Liver), কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (Central Nervous System) আৰু হৰম’ন তন্ত্ৰৰ (Endocrine System) অপূৰণীয় ক্ষতিসাধন হয়।
কৰ্কট ৰোগৰ আশংকা: কিছুমান ক্ষতিকাৰক কৃষি-ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ নিয়মিত সংস্পৰ্শই মানুহৰ শৰীৰত কৰ্কট ৰোগৰ (Cancer) সম্ভাৱনা বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে।
খাদ্য আৰু শস্যত ৰাসায়নিক অৱশিষ্ট: নিয়ম বহিৰ্ভূতভাৱে আৰু অত্যধিক মাত্ৰাত কীটনাশক প্ৰয়োগ কৰিলে খাদ্যশস্যত বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ অৱশিষ্ট (Chemical Residues) ৰৈ যায়, যি খাদ্যৰ জৰিয়তে মানুহৰ পেটত সোমাই স্বাস্থ্যৰ বাবে মাৰাত্মক সংকটৰ সৃষ্টি কৰে।
অসাৱধানতা আৰু ভুল ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰভাৱ: মানদণ্ডহীন কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰা, প্ৰস্তুতকৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ স্থান পৰিষ্কাৰ কৰি নাৰখা, আৰু ব্যৱহাৰৰ সময়ত উপযুক্ত ব্যক্তিগত সুৰক্ষামূলক সঁজুলি (PPE) নিপিন্ধাৰ ফলত কৃষক আৰু শ্ৰমিকসকল সহজে বিষক্ৰিয়াৰ বলি হয়।
Leave a Reply