খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
1. শস্য বৃদ্ধিৰ যিকোনো অৱস্থাতে ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট (Vermicompost) প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
2. শস্য ৰোপণ কৰাৰ আগতে বা ৰোপণৰ সময়ত মাটিত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা পদ্ধতিটোক বেছাল এপ্লিকেচন (Basal application) বোলা হয়।
3. অধিক দ্ৰৱণীয়তা, সহজ আৰু ক্ষিপ্ৰ শোষণ ক্ষমতাৰ বাবে ইউৰিয়া সাৰ পত্ৰীয় প্ৰয়োগ বা স্প্ৰে’ (Foliar application)-ৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।
4. পামজাত সাৰত (FYM) সাধাৰণতে 0.5% N (নাইট্ৰ’জেন), 0.2% \text{P}_2\text{O}_5 (ফছফৰাচ), আৰু 0.5% \text{K}_2\text{O} (পটাছ) থাকে।
5. শিপা ডুবাই শোধন কৰিবলৈ (Root dipping) 0.2–0.3% জিংক ছালফেট (Zinc sulphate) দ্ৰৱণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
6. মাহজাতীয় শস্যৰ সৈতে ৰাইজ’বিয়াম (Rhizobium) বেক্টেৰিয়াই মিথোজীৱী (symbiotically) হিচাপে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।
B. বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions – MCQs)
১. তলৰ কোনটো খাব নোৱাৰা (Non-edible) খলিহৈ?
(a) বাদাম খলিহৈ (Groundnut cake)
(b) কপাহ গুটিৰ খলিহৈ (Cotton seed cake)
(c) নিম খলিহৈ (Neem cake)
(d) তিসি খলিহৈ (Linseed cake)
উত্তৰ: (c) নিম খলিহৈ (Neem cake)
২. তলৰ কোনটো এটা যৌগিক সাৰ (Compound fertiliser)?
(a) কেলছিয়াম এমনিয়াম নাইট্ৰেট (Calcium ammonium nitrate)
(b) ডাবল ছুপাৰ ফছফেট (Double super phosphate)
(c) নাইট্ৰ’ ফছফেট ৱিথ পটাছ (Nitro phosphate with potash)
(d) ডাই-এমনিয়াম ফছফেট (Diammonium phosphate)
উত্তৰ: (d) ডাই-এমনিয়াম ফছফেট (DAP)
৩. তলৰ কোনটো শস্য সম্পূৰ্ণৰূপে সেউজ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) Glyricidia
(b) Sesbania
(c) Dhaincha
(d) Karanja
উত্তৰ: (c) Dhaincha (নাইবা Sesbania / Dhaincha)
৪. জৈৱিক সাৰ প্ৰয়োগ কৰাৰ উপযুক্ত সময় কেতিয়া?
(a) পুলি ৰোৱাৰ ১৫-২০ দিন আগতে (15–20 days before transplanting)
(b) পুলি ৰোৱাৰ সময়ত (At the time of transplanting)
(c) পুলি ৰোৱাৰ ১৫-২০ দিন পিছত (15–20 days after transplanting)
(d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of the above)
উত্তৰ: (a) পুলি ৰোৱাৰ ১৫-২০ দিন আগতে (15–20 days before transplanting)
৫. বিলাহীৰ বাবে প্ৰতি হেক্টৰত অনুমোদিত NPK-ৰ পৰিমাণ কিমান?
(a) 100–200; 60–80; 50–100
(b) 50–100; 100–150; 60–80
(c) 60–80; 100–200; 50–100
(d) 70; 90; 100–200
উত্তৰ: (a) 100–200; 60–80; 50–100
৬. পাচলি খেতিত ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট প্ৰয়োগৰ নিৰ্ধাৰিত হাৰ কিমান?
(a) ২-৩ টন/হেক্টৰ (2–3 tonnes/ha)
(b) ৫-৬ টন/হেক্টৰ (5–6 tonnes/ha)
(c) ১০-১২ টন/হেক্টৰ (10–12 tonnes/ha)
(d) ২০-২২ টন/হেক্টৰ (20–22 tonnes/ha)
উত্তৰ: (a) ২-৩ টন/হেক্টৰ (বা ১.৫-৩ টন/হেক্টৰ)
৭. সাৰ (Manures) হৈছে জৈৱিক পুষ্টি উপাদান, যিবোৰ তলৰ কিহৰ পৰা প্ৰাপ্ত হয়?
(a) জীৱ-জন্তু (Animals)
(b) মানুহ (Humans)
(c) উদ্ভিদৰ অৱশিষ্ট (Plant residues)
(d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of the above)
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of the above)
৮. তলৰ কোনটো স্থূল জৈৱিক সাৰ (Bulky manure)?
(a) পামজাত সাৰ (FYM)
(b) পচন সাৰ (Compost)
(c) সেউজ সাৰ (Green manure)
(d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of the above)
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ সকলোবোৰ (All of the above)
C. বৰ্ণনামূলক প্ৰশ্নোত্তৰ (Descriptive Questions)
প্ৰশ্ন ১: জৈৱিক সাৰৰ উপকাৰিতাসমূহ বহলাই লিখা।
উত্তৰ:জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে পৰিৱেশ সংৰক্ষণত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ মুখ্য উপকাৰিতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
মাটিৰ গঠন আৰু পানী ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি: জৈৱিক সাৰে মাটিৰ ভৌতিক গঠন উন্নত কৰে। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি পায় আৰু বায়ুপ্ৰবাহ সুচল হয়।
উপকাৰী অণুজীৱৰ সক্ৰিয়তা বৃদ্ধি: জৈৱিক পদাৰ্থই মাটিত বাস কৰা বিভিন্ন উপকাৰী অণুজীৱৰ খাদ্যৰ যোগান ধৰি ইহঁতৰ বংশবৃদ্ধি আৰু জৈৱিক ক্ৰিয়াকলাপ ক্ষিপ্ৰ কৰি তোলে।
বিষাক্ত পদাৰ্থৰ পৰা মুক্ত: ৰাসায়নিক সাৰৰ দৰে জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিত কোনো ধৰণৰ ক্ষতিকাৰক বা বিষাক্ত পদাৰ্থ জমা নহয়।
পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু নৱীকৰণযোগ্য: এই সাৰসমূহ প্ৰাকৃতিকভাৱে পচনশীল, পুনৰ নৱীকৰণযোগ্য আৰু পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰে।
পুষ্টিৰ যোগান: মাহজাতীয় শস্য সেউজ সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিত বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন সহজে সংযোজিত হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট (কেঁচুসাৰ) আৰু পাচলি খেতিত ইয়াৰ প্ৰয়োগ সম্পৰ্কে এটি চমু টোকা লিখা।
উত্তৰ:কেঁচুৰ দ্বাৰা জৈৱিক আৱৰ্জনা, উদ্ভিদৰ অংশ আৰু গোবৰ আদি পচাই প্ৰস্তুত কৰা পুষ্টিকৰ জৈৱিক সাৰকেই ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট বা কেঁচুসাৰ বোলা হয়। কেঁচুৰ মলক ‘ভাৰ্মিকাষ্টিং’ (Vermicasting) বোলে, যি অতি উচ্চ পুষ্টিগুণসম্পন্ন। কেঁচুক মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষাৰ প্ৰধান কাৰক হিচাপে গণ্য কৰি ‘প্ৰকৃতিৰ হাল’ বা মাটিৰ বন্ধু বুলি কোৱা হয়।
বৈশিষ্ট্য আৰু উপকাৰিতা: ভাৰ্মিকম্প’ষ্টত সাধাৰণ পচন সাৰতকৈ নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাচ আৰু পটাছিয়ামৰ পৰিমাণ যথেষ্ট বেছি থাকে। ইয়াত থকা উপকাৰী অণুজীৱই নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ আৰু ফছফৰাচ দ্ৰৱীভূত কৰাত সহায় কৰে। ই মাটিৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে শস্যৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বঢ়ায়। ইয়াৰ কোনো দুৰ্গন্ধ নাথাকে আৰু সংৰক্ষণ কৰা অতি সহজ।
প্ৰয়োগ পদ্ধতি: পাচলি খেতিত শস্য ৰোপণৰ যিকোনো অৱস্থাতে ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। সাধাৰণতে প্ৰতি হেক্টৰত ১.৫ ৰ পৰা ৩ টন ভাৰ্মিকম্প’ষ্ট প্ৰয়োগৰ অনুমোদন দিয়া হয়। মাটি প্ৰস্তুত কৰাৰ সময়ত বা শস্যৰ শাৰীৰ কাষত ছটিয়াই মাটিৰ সৈতে ভালদৰে মিহলাই দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ৩: সেউজ সাৰ শস্য বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু ভৌতিক গুণাগুণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ পথাৰত কিছুমান দ্ৰুত বৃদ্ধি পোৱা শস্য (বিশেষকৈ মাহজাতীয় শস্য খেতি কৰি ফুল ধৰাৰ সময়ত পথাৰতে নাঙলেৰে চহাই মাটিৰ লগত মিহলাই দিয়া হয়। এইদৰে তৈয়াৰ হোৱা সাৰক সেউজ সাৰ (Green manure) আৰু এনে শস্যক সেউজ সাৰ শস্য বোলা হয়।
সুবিধাসমূহ:ই মাটিত প্ৰচুৰ পৰিমাণে জৈৱিক পদাৰ্থ যোগ কৰে আৰু মাটিৰ গঠন উন্নত কৰে।মাহজাতীয় সেউজ সাৰে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন শিপাৰ টেমুনাত জমা কৰি মাটিৰ নাইট্ৰ’জেনৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। ই মাটিৰ ক্ষয়ৰোধ কৰে আৰু মাটিত পানী ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
অসুবিধাসমূহ:সেউজ সাৰ পচি মাটিত পুষ্টি উপাদান মুকলি হ’বলৈ পৰ্যাপ্ত আৰ্দ্ৰতা আৰু উপযুক্ত সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়।বাণিজ্যিক ৰাসায়নিক সাৰৰ তুলনাত কেতিয়াবা সেউজ সাৰ উৎপাদন আৰু প্ৰয়োগৰ খৰচ বেছি হ’ব পাৰে।উপযুক্তভাৱে পচন নঘটিলে কেতিয়াবা মাটিত পোক-পৰুৱা বা কীটৰ উপদ্ৰৱ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: পাচলি খেতিত ৰাসায়নিক সাৰ প্ৰয়োগৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:পাচলি খেতিত পুষ্টিৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু শস্যৰ ফলন বৃদ্ধিৰ বাবে বিভিন্ন পদ্ধতিত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়। প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:
১. বেছল প্ৰয়োগ (Basal application): বীজ সিঁচা বা পুলি ৰোৱাৰ পূৰ্বে মাটি প্ৰস্তুতিৰ সময়ত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা নিয়মক বেছাল প্ৰয়োগ বোলে।
2. ছটিওৱা (Broadcasting): পথাৰৰ শেষৰ হাল বোৱাৰ আগতে মাটিৰ ওপৰত সমভাৱে সাৰ ছটিয়াই দিয়া হয়।
3. শাৰী বা লোৰত প্ৰয়োগ (Band/Furrow placement): হাল বাই তৈয়াৰ কৰা লোৰত নাইবা শস্যৰ শাৰীৰ ২-৩ ইঞ্চি আঁতৰত আৰু ২-৩ ইঞ্চি গভীৰতাত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা হয়।
4. বীজ আৰু সাৰ ড্ৰিলিং (Seed-cum-fertiliser drill): ড্ৰিল যন্ত্ৰৰ সহায়ত মাটিৰ তলত বীজ আৰু সাৰ একেলগে নিৰ্ধাৰিত গভীৰতাত স্থাপন কৰা হয়।
২. টপ ড্ৰেছিং (Top dressing): শস্য পথাৰত থকা অৱস্থাত বিশেষকৈ নাইট্ৰ’জেনযুক্ত সাৰ প্ৰয়োগ কৰা পদ্ধতিক টপ ড্ৰেছিং বোলে। জলসিঞ্চনৰ ২-৫ দিন পিছত মাটিত জোখমতে আৰ্দ্ৰতা থকা অৱস্থাত গছৰ গুৰিৰ চাৰিওফালে বা শাৰীৰ মাজত এই সাৰ ছটিয়াই দিয়া হয়।
৩. পত্ৰীয় প্ৰয়োগ বা স্প্ৰে’ (Foliar application): শস্যৰ পাতৰ ওপৰত পানীত দ্ৰৱণীয় সাৰ (যেনে ০.৫–১.৫% ইউৰিয়া বা অণুপুষ্টিকাৰক দ্ৰৱণ) স্প্ৰে’ মেচিনৰ জৰিয়তে ছটিওৱা হয়। পাতত থকা পত্ৰৰন্ধ্ৰই (stomata) এই পুষ্টি পোনে পোনে আৰু দ্ৰুতভাৱে শোষণ কৰে।
৪. অণুপুষ্টিকাৰক প্ৰয়োগ পদ্ধতি: অণুপুষ্টিকাৰকসমূহ মাটিত প্ৰয়োগ কৰাৰ উপৰিও বীজ শোধন (Seed treatment) আৰু পুলি ৰোৱাৰ আগতে ০.২–০.৩% জিংক ছালফেট দ্ৰৱণত শিপা ডুবাই (Seedling root dip) প্ৰয়োগ কৰা হয়।
Leave a Reply