অধ্যায় ১: উদ্যান শস্যৰ পৰিচয় (Introduction to Horticulture)
আৰম্ভণি (Introduction):উদ্যান শস্য (Horticulture) হৈছে উদ্যান শস্যৰ উৎপাদন, ব্যৱহাৰ আৰু উন্নতকৰণৰ এক বিজ্ঞান তথা কলা। এই শস্যসমূহৰ ভিতৰত ফল-মূল আৰু শাক-পাচলি, মচলাজাতীয় শস্য, অলংকাৰিক উদ্ভিদ (ফুল), বৃক্ষৰোপণ শস্য, ঔষধি আৰু সুগন্ধি উদ্ভিদ অন্তৰ্ভুক্ত।উদ্যান শস্যৰ বাবে ৰোপণ, আন্তঃচৰ্চ্চা পৰিচালনা, বৃদ্ধিৰ নিয়ন্ত্ৰণ, চপোৱা, পেকেজিং, বিপণন (marketing), সঞ্চয় আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণত অধিক যত্নৰ প্ৰয়োজন হয়। চীন দেশৰ পিছতেই ভাৰত পৃথিৱীৰ ভিতৰত ফল আৰু শাক-পাচলি উৎপাদনত দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ। ভাৰতৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৫৫-৬০ শতাংশ কৃষি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ভাৰতৰ মুঠ কৃষি উৎপাদনৰ এক উল্লেখনীয় অংশ উদ্যান শস্যই গঠন কৰে। এই শস্যসমূহে এক বিশাল কৃষি এলেকা আগুৰি আছে আৰু দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনত (GDP) প্ৰায় ২৮ শতাংশ অৱদান আগবঢ়ায়। ভাৰতৰ পৰা ৰপ্তানি হোৱা মুঠ কৃষি সামগ্ৰীৰ প্ৰায় ৩৭ শতাংশই হৈছে উদ্যান শস্য।
অধিৱেশন ১: উদ্যান শস্য আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব (Session 1: Horticulture and its Importance) ‘Horticulture’ (উদ্যান শস্য বিজ্ঞান) শব্দটো লেটিন ভাষাৰ দুটা শব্দৰ পৰা আহিছে — ‘hortus’ যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘বাগিচা’ (garden), আৰু ‘cultura’ যাৰ অৰ্থ হৈছে ‘খেতি কৰা’ (cultivation)। ই এটা ঘেৰাও কৰি ৰখা ঠাইত বা বাগিচাত কৰা শস্যৰ খেতিক বুজায়।
বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব (Features and Importance)
উদ্যান শস্যই কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি কৰি, বিভিন্ন খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ উদ্যোগসমূহক কেঁচামাল যোগান ধৰি আৰু অধিক উৎপাদন তথা বৈদেশিক বিনিময়ৰ পৰা ৰপ্তানি উপাৰ্জনৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
(a) উদ্যান শস্যসমূহ পামৰ উৎপাদন আৰু খাদ্যৰ বৈচিত্ৰ্যতাৰ উৎস।
(b) এইবোৰ পুষ্টিকৰ উপাদান, ভিটামিন, খনিজ পদাৰ্থ, সোৱাদ, সুগন্ধি আৰু খাদ্যৰ আঁহ (dietary fibres) আদিৰ উৎস।
(c) এইবোৰত স্বাস্থ্যৰ বাবে উপকাৰী যৌগ আৰু ঔষধ থাকে।
(d) এই শস্যবোৰৰ নান্দনিক মূল্য আছে আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰে।
(e) পথাৰৰ শস্যৰ তুলনাত উদ্যান শস্যৰ প্ৰতি একক মাটিত উৎপাদন বেছি। উদাহৰণস্বৰূপে, ধান খেতিত সৰ্বাধিক উৎপাদন প্ৰতি হেক্টৰত মাত্ৰ ৩০ কুইণ্টল হোৱাৰ বিপৰীতে কল খেতিত ৩০০–৪৫০ কুইণ্টল আৰু আঙুৰ খেতিত ৯০–১৫০ কুইণ্টল উৎপাদন হয়।
(f) অসমান বা ঢালযুক্ত ভূমিত ফল-মূল আৰু বৃক্ষৰোপণ শস্যৰ খেতি কৰিব পাৰি। কোঙ্কন অঞ্চলৰ পাহাৰীয়া আৰু পিছপৰা এলেকাত বৃহৎ পৰিসৰত আম আৰু কাজু বাদামৰ খেতি কৰা হয়।
(g) এই শস্যবোৰ চৰণীয়া পথাৰ বা নিম্নমানৰ মাটিত খেতি কৰাৰ বাবে উপযোগী।
(h) এনে শস্যসমূহ অধিক মূল্যৰ, অধিক শ্ৰমৰ প্ৰয়োজন হোৱা আৰু গোটেই বছৰটো ধৰি কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টি কৰিব পৰা বিধৰ।
(i) উদ্যান শস্যৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ বিভিন্ন উদ্যোগ যেনে— প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, ঔষধ, সুগন্ধি আৰু প্ৰসাধন সামগ্ৰী, ৰাসায়নিক সামগ্ৰী, মিঠাই, তেল আৰু ৰং আদিৰ বাবে কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(j) এইবোৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাহিদা আছে আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ এক ভাল উৎস।
ভাৰতত উদ্যান শস্যৰ বৰ্তমানৰ স্থিতি (Present status of horticultural crops in India)
ভাৰত চৰকাৰে ২০১৬-১৭ বৰ্ষৰ বাবে আগবঢ়োৱা তথ্য অনুসৰি, ভাৰতত ২৪ নিযুত হেক্টৰ মাটিত উদ্যান শস্যৰ খেতি কৰা হৈছে, যিটো ভাৰতৰ মুঠ কৃষি ভূমিৰ প্ৰায় ৭ শতাংশ। বাৰ্ষিক উদ্যান শস্যৰ উৎপাদন প্ৰায় ২৯৫ নিযুত টন বুলি অনুমান কৰা হৈছে, য’ত অন্তৰ্ভুক্ত আছে ১৭৫ নিযুত টন শাক-পাচলি আৰু ৯২ নিযুত টন ফল-মূল।২০১৬-১৭ বৰ্ষত ভাৰত পৃথিৱীৰ ভিতৰতে ভেণ্ডি (lady’s finger) উৎপাদনত সৰ্ববৃহৎ দেশ আছিল। শাক-পাচলিৰ ভিতৰত আলু, পিয়াঁজ, ফুলকবি, বেঙেনা আৰু বন্ধাকবি উৎপাদনত ভাৰতৰ স্থান দ্বিতীয়। ফল-মূলৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰত কল, আম, মধুৰীআম, নেমু আৰু অমিতা উৎপাদনত সৰ্ববৃহৎ দেশ। আম, আখৰোট, আঙুৰ, কল আৰু ডালিম হৈছে ভাৰতৰ পৰা ৰপ্তানি হোৱা মূল ফল। আনহাতে পিয়াঁজ, ভেণ্ডি, তিতা কেৰালা, কেঁচা জলকীয়া, কাঠফুলা আৰু আলুৰ চাহিদা বিদেশত অধিক। ভাৰতৰ ফল আৰু শাক-পাচলি ঘাইকৈ সংযুক্ত আৰৱ আমিৰাত (UAE), বাংলাদেশ, মালয়েছিয়া, নেদাৰলেণ্ড, শ্ৰীলংকা, নেপাল, যুক্তৰাজ্য (UK) আৰু চৌদি আৰৱলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়।
ভাৰতত উদ্যান শস্যৰ সম্ভাৱনাসমূহ (Prospects of horticultural crops in India)
ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ কৃষি-জলবায়ুৰ অৱস্থাই দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত সকলো ধৰণৰ সতেজ ফল-মূল, শাক-পাচলি আৰু ঔষধি উদ্ভিদৰ উৎপাদন নিশ্চিত কৰে। মানুহৰ মাজত স্বাস্থ্য সচেতনতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে। ভাৰতৰ সৰহসংখ্যক লোকেই নিৰামিষাহাৰী। ফলস্বৰূপে, ফল-মূল আৰু শাক-পাচলিৰ চাহিদাও যথেষ্ট বেছি। দেশৰ বৰ্তমানৰ চাহিদাৰ তুলনাত উদ্যান শস্যৰ উৎপাদন বহুত কম। গতিকে, অধিক উদ্যান শস্য উৎপাদনৰ এক বিশাল সুযোগ ইয়াত আছে। দেশৰ বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল কেৱল উদ্যান শস্যৰ বাবেহে উপযোগী, যেনে— আম, চাহ, নাৰিকল আৰু তামোল; কাৰণ সেইবোৰ কৃষিৰ অনুপযোগী, শিলনি, পাথৰীয়া, জলাশয়যুক্ত, ওখোৰা-মোখোৰা আৰু ঢালযুক্ত মাটিত হয়।
দেশত জলসিঞ্চনৰ সুবিধা বৃদ্ধি পাইছে যদিও এনে কিছুমান শস্য আছে যিবোৰ কম পানীৰ সহায়তো জীয়াই থাকিব পাৰে। এজন ব্যক্তিয়ে কেৱল সঠিক পানী ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰিব লাগে। কিছুমান শুকান ভূমিৰ উদ্যান শস্য, যেনে— জামু, বগৰী, তেতেলী, বেল, আতাফল, আমলখি ইত্যাদি বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল মাটিত (rainfed land) খেতি কৰিব পাৰি। আন দেশৰ তুলনাত ভাৰতত কৃষি শ্ৰমিক আৰু অন্যান্য কৃষি সামগ্ৰীসমূহ বহুত সুলভ আৰু সহজে উপলব্ধ, যিয়ে উৎপাদনৰ খৰচ হ্ৰাস কৰে আৰু অধিক লাভ সৃষ্টি কৰে। বিভিন্ন আঁচনি আৰু আৰ্থিক সাহায্যৰ জৰিয়তে চৰকাৰী সহায়ৰ লগতে উচ্চ উপাৰ্জনে ধনী-দুখীয়া, শিক্ষিত আৰু প্ৰশিক্ষিত সকলো লোককে উদ্যান শস্যৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত কৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্যান শস্য উৎপাদনত নিবিড় পদ্ধতি আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়। সংৰক্ষণ আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণ পদ্ধতিৰ সজাগতাই উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ উপলব্ধতা, কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ আৰু উপাৰ্জন বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
উদ্যান শস্যত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ (Employment opportunities in horticulture): উদ্যান শস্য উদ্যোগে প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে বিভিন্ন ধৰণৰ চাকৰিৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে। বহুতো চাকৰিৰ বাবে উদ্যান শস্যৰ জ্ঞান আৰু প্ৰশিক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়। প্ৰশিক্ষণৰ স্তৰ বৃত্তিমূলক (vocational) বা মহাবিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ হ’ব পাৰে। কামৰ প্ৰকৃতি ইনড’ৰ (ঘৰৰ ভিতৰত) বা আউটড’ৰ (বাহিৰত) হ’ব পাৰে। ইয়াত কঠোৰ শাৰীৰিক শ্ৰম বা কাৰ্যালয়ৰ কাগজ-পত্ৰৰ কামো জড়িত থাকিব পাৰে। উদ্যান শস্যৰ সৈতে জড়িত চিনাক্ত কৰা চাকৰিৰ বিভাগসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
১.নাৰ্ছাৰী পৰিচালনা (Nursery operation):
(a) নাৰ্ছাৰী মেনেজাৰ (সম্পূৰ্ণ নাৰ্ছাৰীৰ কাৰ্যকলাপ পৰিচালনা কৰে)
(b) প্ৰপাগেটৰ বা বংশবিস্তাৰক (উন্নত মানৰ পুলি বা ৰোপণ সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰে)
(c) ফিল্ড ছুপাৰভাইজাৰ (ক্ষেত্ৰভিত্তিক কামৰ পৰিকল্পনা আৰু তদাৰক কৰে)
(d) উদ্ভিদ টেকনিচিয়ান (গছৰ যত্নৰ বিষয়ে পৰামৰ্শ আৰু নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে)
(e) বিক্ৰেতা/চেলছপাৰ্চন (উদ্ভিদ সামগ্ৰীৰ প্ৰচাৰ আৰু বিক্ৰীৰ কাম কৰে)
২. টাৰ্ফ গ্ৰাছ পৰিচালনা (Turf grass operation):
(a) লেণ্ডস্কেপ টেকনিচিয়ান (লেণ্ডস্কেপ বা ভূ-দৃশ্য স্থাপন আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে)
(b) গ’ল্ফ ক’ৰ্চ আৰ্কিটেক্ট (গ’ল্ফ খেলপথাৰৰ নক্সা প্ৰস্তুত কৰে)
(c) গ’ল্ফ ক’ৰ্চ ছুপাৰিনটেণ্ডেণ্ট (গ’ল্ফ খেলপথাৰ নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ তদাৰক কৰে)
৩. শস্য উৎপাদন (Crop production):
(a) ফাৰ্ম মেনেজাৰ (উদ্যান শস্যৰ ফাৰ্ম পৰিচালনা কৰে)
(b) ক্ৰপ গ্ৰয়াৰ (শাক-পাচলি, ফল-মূল আৰু ফুল উৎপাদন কৰে)
৪. ফ্লৰিষ্ট অপাৰেচন বা ফুলৰ ব্যৱসায় পৰিচালনা (Florist operation):
(a) ফ্লৰেল ডিজাইনাৰ (সৃষ্টিশীলভাৱে ফুল সজাই তোলে)
(b) ষ্ট’ৰ মেনেজাৰ (ফাৰ্মখনৰ বিক্ৰী কেন্দ্ৰ বা দোকানখন পৰিচালনা আৰু তদাৰক কৰে)
(c) প্লাণ্ট ৰেণ্টেল ছুপাৰভাইজাৰ (ভাড়াত দিয়া গছ আৰু টাবসমূহ পৰিচালনা কৰে আৰু ফুলৰ সজ্জা কৰে)
৫. শিক্ষা (Education)
:(a) শিক্ষক/প্ৰশিক্ষক (আনুষ্ঠানিক বা অনানুষ্ঠানিক পদ্ধতিত উদ্যান শস্য শিক্ষা প্ৰদান কৰে)
(b) গৱেষক (নতুন সামগ্ৰী আৰু জাত বিকশিত কৰিবলৈ গৱেষণা চলায়)
(c) সম্প্ৰসাৰণ কৰ্মী বা এক্সটেনচন পাৰ্চন (মানুহৰ মাজত নতুন কৌশল আৰু পদ্ধতিসমূহ প্ৰসাৰিত কৰে)
৬. ঔদ্যোগিক পৰিচালনা (Industrial operation):উদ্যান শস্য উদ্যোগটোৱে কেইবাটাও সহায়ক বা সেৱা উদ্যোগৰ জন্ম দিছে, যাৰ ভিতৰত নিম্নলিখিতবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত:
ডেভলপাৰ বা প্ৰযোজক (Developer or producer)
কৃষি-ৰাসায়নিক সামগ্ৰী (Agro-chemicals): উদ্যান শস্য উদ্যোগটো সাৰ, কীটনাশক আৰু বৃদ্ধি সহায়ক হৰমনকে ধৰি বিভিন্ন ধৰণৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰক কৃষি-ৰাসায়নিক সামগ্ৰী বুলি কোৱা হয়।
কৃষি যন্ত্ৰপাতি (Farm machinery):মাটি প্ৰস্তুত কৰা, ৰোপণ, খেতি কৰা, স্প্ৰে কৰা, চপোৱা, সঞ্চয় কৰা আৰু পেকেজিঙৰ বাবে যন্ত্ৰপাতি আৰু সঁজুলিৰ প্ৰয়োজন হয়। অভিযন্তাসকলে উদ্যান শস্যৰ ব্যাপক আৰু নিবিড় উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সঁজুলি আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ নক্সা তৈয়াৰ কৰে আৰু নিৰ্মাণ কৰে। এই যন্ত্ৰপাতি আৰু সঁজুলিবোৰৰ কিছুমান ঘৰুৱা বাগিচাত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা সংস্কৰণো উপলব্ধ।
বিতৰণ কৰোঁতা (Distributors):উদ্যান শস্যৰ সামগ্ৰীবোৰ উৎপাদন ক্ষেত্ৰৰ পৰা ওচৰৰ আৰু দূৰৈৰ বজাৰলৈ, আৰু শেষত গ্ৰাহকলৈ পৰিবহণ কৰিব লাগে। এই সামগ্ৰীবোৰ অতি সোনকালে নষ্ট হৈ যোৱা প্ৰকৃতিৰ হোৱা বাবে আৰু দীৰ্ঘদিন ধৰি ইয়াৰ গুণগত মান বজাই ৰাখিবলৈ, পৰিবহণৰ সময়ত বিশেষ যত্ন আৰু সাৱধানতাৰ প্ৰয়োজন হয়। এই দিশটো চাবলৈ বিশেষ কৰ্মীৰ প্ৰয়োজন।
পৰৱৰ্তী পাঠ – Session 2 : Branches of horticulture and special Horticultural operations
Leave a Reply