Sarbagyan

​A. খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the blanks)

​1. বিলাহীৰ সৈতে বন্ধাকবিৰ মিশ্ৰিত খেতি কৰিলে ডায়মণ্ড বেক মথ (diamond back moth) ৰ আক্ৰমণ হ্ৰাস পায়।
​

2. ৰেটুনিঙে (Ratooning) বেঙেনা (brinjal) শস্যৰ কাণ্ড আৰু ফল বিন্ধা কৰা পোকৰ বংশ বৃদ্ধিত উদগনি যোগায়।

3. ​মুখ্য শস্যৰ লগত অনিষ্টকাৰী পোক-পৰুৱাক আকৰ্ষণ কৰি আঁতৰাই ৰাখিবলৈ যি সহযোগী শস্য ৰোপণ কৰা হয়, তাক ট্ৰেপ ক্ৰপ বা ফান্দ শস্য (Trap crop) বুলি কোৱা হয়।

​4. নাইট্ৰ’জেনযুক্ত (nitrogenous) সাৰৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰে শোষণকাৰী পোকৰ উপদ্ৰৱ বৃদ্ধি কৰে।

5. ​ফেৰ’মন ফান্দে (Pheromone trap) কেৱল মতা (male) পতংগকহে আকৰ্ষণ কৰে।

6. ​মিথাইল ইউজেনল ফান্দ (Methyl eugenol traps) ফলৰ মাখি (fruit flies) ৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

7. ​লেডী বাৰ্ড বিটল (Lady bird beetle) এবিধ প্ৰেডেটৰ বা চিকাৰী জীৱ (predator)।

​B. বহু বিকল্পধৰ্মী প্ৰশ্ন (MCQ)
​1. আন পতংগ ভক্ষণ কৰা জীৱক কি বুলি জনা যায়?
​(a) বিপক্ষী (antagonist)
​(b) চিকাৰী জীৱ (predators) * (c) পৰজীৱী (parasitoids)
​(d) ওপৰৰ এটাও নহয়

উত্তৰ: (b) predators (ভক্ষক/চিকাৰী)

 

​2. উদ্ভিদজাত কীটনাশক (Botanical pesticides) তলৰ কোনটোৰ পৰা পোৱা যায়?
​(a) প্ৰাণী (animals)
​(b) ভেঁকুৰ (fungus)
​(c) উদ্ভিদ (plants)
​(d) বেক্টেৰিয়া (bacteria)

উত্তৰ: (c) plants (উদ্ভিদ)

​3. তলৰ কোনটো শোষণকাৰী পোক (sucking pest) নহয়?
​(a) ফল আৰু কাণ্ড বিন্ধা কৰা পোক (Fruit and shoot borer)
​(b) মোৱা পোক (Aphid)
​(c) উৰহী জাতীয় পোক (Mites)
​(d) বগা মাখি (White fly)

উত্তৰ: (a) Fruit and shoot borer (ফল আৰু কাণ্ড বিন্ধা কৰা পোক)

 

 

​4. কাৰ্বেনডাজিম (Carbendazim) ব্যৱহাৰ কৰি ডেম্পিং অফ (Damping off) ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো কি ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ?
​(a) ৰাসায়নিক নিয়ন্ত্ৰণ (chemical control)
​(b) জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ (biological control)
​(c) যান্ত্ৰিক নিয়ন্ত্ৰণ (mechanical control)
​(d) কৃষিভিত্তিক নিয়ন্ত্ৰণ (cultural control)

উত্তৰ: (a) chemical control (ৰাসায়নিক নিয়ন্ত্ৰণ)

​5. ট্ৰাইক’ডাৰ্মা (Trichoderma sp.) তলৰ কোনটো ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি?
​(a) মাটিৰ পৰা হোৱা ৰোগ (soil borne)
​(b) পানীৰ পৰা হোৱা ৰোগ (water borne)
​(c) বায়ুৰ পৰা হোৱা ৰোগ (air borne)
​(d) ভাইৰাছজনিত ৰোগ (viral)

উত্তৰ: (a) soil borne (মাটিৰ পৰা হোৱা ৰোগ)

C. বিষয়ভিত্তিক প্ৰশ্ন (Subjective Questions)

১. Write a brief note about integrated disease management.প্ৰশ্ন: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (Integrated Disease Management – IDM) ৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা।

উত্তৰ: সমন্বিত ৰোগ ব্যৱস্থাপনা (IDM) হৈছে শস্যৰ ৰোগ সৃষ্টিকাৰী বীজাণুৰ আক্ৰমণ হ্ৰাস কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন পদ্ধতিৰ এক সময়োপযোগী আৰু একত্ৰিত প্ৰয়োগ। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কেৱল ৰাসায়নিক দৰবৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি পৰিৱেশ অনুকূল উপায়েৰে ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।IDM-ৰ মূল দিশসমূহ হ’ল:

1. স্থান নিৰ্বাচন আৰু প্ৰস্তুতি: খেতিৰ বাবে উপযুক্ত আৰু ৰোগমুক্ত মাটি বাছনি কৰা।

2. উন্নত কৃষি প্ৰণালী: খেতি কৰা পদ্ধতিৰ পৰিৱৰ্তন কৰা, যেনে— পৰ্যাপ্ত ব্যৱধানত শস্য ৰোপণ কৰা, ঠাল-ঠেঙুলি কটা (Pruning) আৰু ছাঁ কমোৱা।

3. প্ৰতিৰোধী জাতৰ ব্যৱহাৰ: ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা উচ্চমানৰ বীজ বা শস্যৰ জাত ব্যৱহাৰ কৰা।

4. পৰ্যবেক্ষণ: পৰিৱেশৰ কাৰকসমূহ নিৰীক্ষণ কৰা আৰু ৰোগৰ আগজাননীৰ সহায়ত অৰ্থনৈতিক ক্ষতিৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।যেতিয়া আন কোনো পদ্ধতিয়ে কাম নকৰে, তেতিয়াহে কম বিষাক্ত আৰু সঠিক মাত্ৰাত ৰাসায়নিক ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

২. Describe the cultural methods of pest management.প্ৰশ্ন: কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণৰ কৃষি প্ৰণালীগত পদ্ধতিসমূহ (Cultural methods) বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: কৃষি প্ৰণালীগত পদ্ধতি হৈছে নিয়মীয়া খেতি-বাতিৰ কাম-কাজৰ অলপ সালসলনি কৰি কীট-পতংগৰ আক্ৰমণ প্ৰতিৰোধ বা হ্ৰাস কৰা এক ব্যৱস্থা। এইবোৰ মূলত একো একোটা প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা। তলত ইয়াৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

1. গভীৰ হাল বোৱা (Tillage): খেতি চপোৱাৰ পিছত মাটি দকৈ হাল বাই দিলে মাটিত লুকাই থকা বিভিন্ন পোক (যেনে— উঁই পৰুৱা, লেদাবুলুঙা পোক, উইচিংৰা আদি) আৰু মাটিৰ পৰা হোৱা ভেঁকুৰ বা বেক্টেৰিয়া সূৰ্যৰ প্ৰখৰ উত্তাপৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে আৰু ধ্বংস হয়।

2. পথাৰ পৰিষ্কাৰ কৰি ৰখা (Field Sanitation/Clean Cultivation): খেতি চপোৱাৰ পিছত পথাৰত থাকি যোৱা শস্যৰ অৱশিষ্ট অংশ (Stubble) আৰু অপতৃণসমূহ ধ্বংস কৰিব লাগে, কাৰণ এইবোৰত কীট-পতংগ আৰু ৰোগৰ বীজাণু আশ্ৰয় লৈ থাকে। আইলবোৰ চাফা কৰি ৰাখিলে পোকৰ বংশ বৃদ্ধি হ্ৰাস পায়।

3. শস্য পৰিৱৰ্তন (Crop Rotation): একেডোখৰ মাটিতে বছৰ বছৰ ধৰি একে জাতীয় শস্যৰ খেতি নকৰি বেলেগ বেলেগ শস্যৰ খেতি কৰিলে পোক-পৰুৱাই খাদ্যৰ অভাৱত দীৰ্ঘদিন জীয়াই থাকিব নোৱাৰে আৰু সিহঁতৰ জীৱন চক্ৰ ব্যাহত হয়।

4. ৰোপণৰ সময়ৰ পৰিৱৰ্তন (Sowing Time): শস্য সিঁচা বা ৰোপণ কৰাৰ সময় অলপ আগবঢ়াই বা পিছৱাই দিলে শস্যৰ বৃদ্ধিৰ সময় আৰু কীট-পতংগৰ সক্ৰিয় হোৱা সময়ৰ মাজৰ সামঞ্জস্য হেৰাই যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, সোনকালে কৰা কোমোৰা বা সৰিয়হৰ খেতি জাবৰ পোক আৰু কুমলীয়া চৰহা পোকৰ আক্ৰমণৰ পৰা বাচি যায়।

5. আন্তঃশস্য আৰু ফান্দ শস্য (Intercropping and Trap Crops): মূল শস্যৰ মাজত আন শস্য লগাই (যেনে— বন্ধাকবিৰ লগত বিলাহী) পোকৰ চলাচলত বাধা দিব পাৰি। তদুপৰি, মূল শস্যক ৰক্ষা কৰিবলৈ কাষত ‘ফান্দ শস্য’ (যেনে— বিলাহীৰ লগত তৰা ফুল বা মৰিচ ফুল) ৰোপণ কৰিলে পোকে মূল শস্য এৰি ফান্দ শস্যক আক্ৰমণ কৰে।

6. সাৰ আৰু পানী ব্যৱস্থাপনা (Nutrient and Water Management): মাটিত অতিৰিক্ত পৰিমাণে নাইট্ৰ’জেনযুক্ত সাৰ দিলে গছ কোমল হয় আৰু ৰস শোষণ কৰা পোকৰ আক্ৰমণ বাঢ়ে। সেয়ে সুষম সাৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। ঠিক তেনেদৰে পথাৰত আদ্ৰতা বা পানী জমা হ’বলৈ দিব নালাগে।

৩. Discuss the mechanical and behavioural methods of pest management.প্ৰশ্ন: কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণৰ যান্ত্ৰিক (Mechanical) আৰু আচৰণগত (Behavioural) পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: (ক) যান্ত্ৰিক পদ্ধতি (Mechanical Methods):হাতেৰে বা বিভিন্ন সৰল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি কীট-পতংগ ধ্বংস কৰা বা আঁতৰাই ৰখা পদ্ধতিয়েই হৈছে যান্ত্ৰিক পদ্ধতি।

হাতেৰে সংগ্ৰহ কৰা: আক্ৰান্ত গছৰ অংশ, পোকৰ কণী বা পলু আদি হাতেৰে বাচি বা কাটি (Pruning) আঁতৰাই পেলাই ধ্বংস কৰা।

প্ৰতিবন্ধকৰ ব্যৱহাৰ: পথাৰত আঁঠুৱা বা জাল (Nets) ব্যৱহাৰ কৰি পোক-পতংগ ভিতৰলৈ সোমাব নোৱাৰা ব্যৱস্থা কৰা।

আঠা থকা ফান্দ (Sticky Bands): গছৰ কাণ্ডত আঠা লগাই বগাই যোৱা পোক ধৰা।

ট্ৰেনিং আৰু ষ্টেকিং (Training and Staking): গছবোৰ খুঁটিৰ সহায়ত ওপৰলৈ ডাঙি দিয়া, যাতে গছৰ পাতবোৰে মাটি স্পৰ্শ নকৰে আৰু মাটিৰ পৰা হোৱা সংক্ৰমণ বা পোকৰ আক্ৰমণ প্ৰতিৰোধ হয়।

(খ) আচৰণগত পদ্ধতি (Behavioural Methods):কীট-পতংগৰ প্ৰাকৃতিক আচৰণ, যেনে— গন্ধ বা পোহৰৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণক ব্যৱহাৰ কৰি সিহঁতক ধৰা বা বিপথে পৰিচালিত কৰা পদ্ধতিয়েই হৈছে আচৰণগত পদ্ধতি।

ফেৰ’মন ফান্দ (Pheromone Trap): এই ফান্দত কৃত্ৰিমভাৱে প্ৰস্তুত কৰা মাইকী পোকৰ গোন্ধ (Sex Pheromone) ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ দ্বাৰা আকৰ্ষিত হৈ কেৱল মতা পোকবোৰ ফান্দত পৰে। ইয়াৰ ফলত সিহঁতৰ বংশ বৃদ্ধি প্ৰক্ৰিয়া বন্ধ হয়। যেনে— বিলাহীৰ ফল বিন্ধা পোকৰ বাবে ‘Helilure’ আৰু বেঙেনাৰ কাণ্ড ও ফল বিন্ধা পোকৰ বাবে ‘Leuciline lure’ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

পোহৰ ফান্দ (Light Trap): বহুতো পোক ৰাতি পোহৰৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়। পোহৰৰ উৎসৰ তলত পানী বা কেৰাচিন মিশ্ৰিত পানী ৰাখি এই পোকবোৰ আকৰ্ষণ কৰি মাৰিব পাৰি।

মিথাইল ইউজেনল ফান্দ (Methyl Eugenol Trap): এই বিশেষ ফান্দবিধ ব্যৱহাৰ কৰি ক্ষতিকাৰক ফলৰ মাখিবোৰক (Fruit flies) আকৰ্ষণ কৰি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।